Topik Bahasan:
- Definisi Limit;
- Limit Infinitas;
- Limit Deret;
- Limit Fungsi;
- Teknik Menentukan Limit;
- Sifat-sifat Limit;
- Limit Sepihak;
- Limit Fungsi Piecewise;
- Limit Trigonometri;
- Kontinuitas Fungsi;
- Kontinu Sepihak
Slide: Limit dan Kontinuitas selengkapnya bisa Anda pelajari pada konten di bawah ini.
Slide: Limit dan Kontinuitas
Dr. Ruminta Transcript
Definisi Limit
Limit adalah suatu nilai (L) dari sebuah deret atau fungsi (f(x)) untuk nilai x yang mendekati suatu nilai tertentu (c). Limit dari deret atau fungsi f(x) untuk x mendekati c adalah sebesar L dapat ditulis sebagai:
lim(x) = L
x ^ c
Limit sebuah deret atau fungsi f(x) untuk nilai x mendekati bilangan c dapat diperoleh dengan mensubtitusikan c ke dalam deret atau fungsi tersebut.
Contoh :
1
2
r
lim
n ^x
111
c
1, — ,—,—,... I o lim V 2 4 8
n
1
\
V
2n — 1
r
1
\
V
2
x — 1
1
J
= 0
VxJ
lim(x2 + 4x + 4)o (22 + 4(2) + 4)= 16
n ^ 2
Limit Infinitas
Limit infinitas adalah suatu nilai (L) dari sebuah deret atau fungsi (f(x)) untuk nilai x yang mendekati + ~ atau - Limit infinitas dinyatakan sebagai:
lim(x) = L
x
Contoh
1
sin(x) sin(x) sin( &) 1
lim--—- « lim--—- =--—- = — = 0
x
X
x
x
&
&
2
lim
X
2 x 3 + 5 x 2 - x +1
x 3 +1
r
^ lim
x
* 5 11 2 +---^ + —
\
x x
x
1+
1
V
x
r
5 1
2 +--
+
1
\
& &
1+
1
V
x
r
2 + 0 - 0 + 0
\
V
1+0
= 2
J
J
Limit Deret
Bilangan L adalah limit dari deret (x1, x2, xn, ...) jika bilangan xn mendekati L ketika indeks n naik.
lim xn = L
n —x
Jika deret mempunyai limit, maka deret tersebut adalah konvergen sebaliknya jika deret tidak mempunyai limit, maka deret tersebut adalah divergen.
Notasi
Contoh :
1
2
lim
n —^ x
r
V
i1-1-1-± • 9 9 t • • •
2 4 8
^ r
o lim
n— x
r
Sehingga deret
J
111
1 \ ( 1 ^ o
2
\
n — 1
V2 J
V
2
x—1
1
J
= 0
Vx J
V
1 , , , ,• •• 2 4 8 J
adalah konvergen
lim ((—2,3,—4,... )o tidak ada sehingga deret (1,-2,3,-4,
adalah divergen
n — x
Limit Fungsi
Bilangan L adalah limit dari funfsi f(x) jika fungsi f(c) mendekati L ketika x mendekati nilai c.
Notasi
lim f(x) = f(c) = L
x ^ c
Limit sebuah fungsi f(x) untuk nilai x mendekati bilangan c dapat diperoleh dengan mensubtitusikan c ke dalam fungsi tersebut.
Contoh
1
f(x) = x2 - 2x lim f(x) o f(2) = (22 - 2(2)) = 0
n^ 2 v 7
2
, 2x2 + 3x + 1
f(x) =-:-
x +1
/• > 2(1)2 + 3(1) +1 6 lmf(x) o f(1) = " ' \ '-= - = 3
n ^ 1 1 + 1 2
Teknik Menentukan Limit
Ada 4 teknik pendekatan untuk menentukan/ menghitung limit fungsi:
a. Cara Numerik
b. Cara Geometrik
c. Cara Aljabar
d. Cara Diferensial (I'Hopital)
Alternatif cara menghitung limit tersebut digunakan untuk menghindari hasil limit dalam bentuk tak tentu seperti f(c) = 0/0 atau f (c) = .
1. Cara Numerik
Cara ini menggunakan tabel dua baris untuk menentukan nilai fungsi f(x) di sekitar x yang mendekati nilai tertentu.
Contoh
x — 2
1
Jika f (x) =
tentukan : lim f(x)
x — 2
Solusi :
x 1.9 1.99 1.999 1.9999 2 2.0001 2.001 2.01 2.1
f(x) 11.41 11.9401 11.994 11.9994 ? 12.0006 12.006 12.060 12.61
-?
x mendekati 2 dari kiri x mendekati 2 dari kanan
Perhatikan pada tabel bahwa makin x dekat ke 2 dari kiri dan kanan nilai f(x) makin mendekati 12. Jadi dapat disimpulkan bahwa :
lim f (x) = 12
x ^ 2
x2 + x - 12 x - 3
2
Jika f (x) =
tentukan : lim f(x)
x ^ 3
Solusi
x 2.9 2.99 2.999 2.9999 3 3.0001 3.001 3.01 3.1
f(x) 6.9 6.99 6.999 6.9999 ? 7.0001 7.001 7.01 7.1
-?
x mendekati 3 dari kiri x mendekati 3 dari kanan
Perhatikan pada tabel bahwa makin x dekat ke 3 dari kiri dan kanan nilai f(x) makin mendekati 7. Jadi dapat disimpulkan bahwa :
Dari dua contoh menghitung limit dengan cara numerik dikenal istilah pende-katan limit dari arah kiri dan arah kanan, maka :
1. Nilai x mendekati c dari arah kiri disebut limit kiri : lim f(x) = L
x — c -
2. Nilai x mendekati c dari arah kanan disebut limit kanan : lim f (x) = R
Jika limit kiri dan limit kanan ada dan sama nilainya, maka dikatakan bahwa limit tersebut ada dan besarnya adalah L atau R.
lim f (x) = lim f (x) = L = R lim f (x) = L = R
x — c
x — c
x—c
2. Cara Geometrik
Cara ini menggunakan tabel dua baris untuk menentukan nilai fungsi f(x) di sekitar x mendekati nilai c kemudian menggambarkannya secara geometrik.
Contoh :
x3 - 8
- tentukan : lim f (x)
x - 2 x ^ 2
1
Jika f ( x) =
Solusi :
x 1.9 1.99 1.999 1.9999 2 2.0001 2.001 2.01 2.1
f(x) 11.41 11.9401 11.994 11.9994 ? 12.0006 12.006 12.060 12.61
x2 + x — 12
Jika f(x) =- tentukan : lim f(x)
x — 3 x—3
2
Solusi :
x 2.9 2.99 2.999 2.9999 3 3.0001 3.001 3.01 3.1
f(x) 6.9 6.99 6.999 6.9999 ? 7.0001 7.001 7.01 7.1
Dari gambar terlihat untuk x = 3 maka f(x) = 7. Jadi :
lim f (x) = 7
3. Cara Aljabar
Cara aljabar adalah menggunakan penyederhanaan/ penulisan ulang/ merubah bentuk dari fungsi f(x) sebelum nilai x disubtitusikan.
Contoh :
x 3 - 8
- tentukan : lim f (x)
x - 2 x ^ 2
1
Jika f ( x) =
Solusi :
x 3 - 8
x-2
f(x) =
(x - 2)(x2 + 2x + 4) x-2
O f(x)=
= x2 + 2x + 4
lim f(x) o f (2) = x2 + 2x + 4 = 12
x ^ 2
Jadi : lim f (x) = 12
x ^ 2
x2 + x — 12 x—3
2
Jika f (x) =
tentukan : lim f( x )
x — 3
Solusi
,, V x2 + x — 12 (x — 3)(x + 4) f(x) =---o f(x) =y--^-'- = x + 4
x — 3
x—3
lim f (x) o f (3) = x + 4 = 7
x — 3
Jadi :
3
lim , x .
x—0 V1 + x — v1 — x
x
x
Xm (Cx — x )(?(+x + 71—
x
x ((1 + x w 1 — x) x (V1 + x W1 — x )
= lim—--=-4r = lim v '
x—0
1 + x ) -((1 — x
x—0 (1 + x ) — (1 — x)
lim
x—0
x (1 + x + V1 — x 2x
= lim
x—0
1 + x +
2
vrx)
—'-=1
X3 + X2 + X + 1
4
Tentukan : lim
Solusi
X X3 + 3 X2 + 5 X + 2
x 3 + x 2 + x +1
X3 + 3 X + 5 X + 2
1 1 1
— + +
X X X
3 5 2
+ +
X X X
5
Tentukan: lim V x2 + x +1 - v x2 - x -1
X
Solusi :
X
1
yjx2 + x +1 - vx2 - x - 1 =
vx 2 + x +1 wx 2 - x -1
Xt+X+1 -VX2^ +x+1+v;
, Wx2 + x +1 +V
(X2 + X + 1)-(X2 -X-1) = 2X + 2
vX2 + x +1wX 2 - x -1 vX2 + x +1wX 2 - x -1 2
^2
X 2 - X -1
4. Cara Diferensial (I'Hopital)
Cara diferensial (I'Hopital) adalah menggunakan teknik diferensial untuk penye-derhanaan/ penulisan ulang/ merubah bentuk dari fungsi f(x) sebelum nilai x di-subtitusikan.
g'(x )
lim f ( x ) = lim-
- h' (x)
x—c
x — c
Contoh :
x3 — 8
- tentukan : lim f (x)
x — 2 x—2
1
Jika f ( x) =
Solusi
^ , x3 — 8 , g'(x) 3x2
f(x) =--o f(x) = s*
x — 2
h'(x)
1
= 3x
2
lim f(x) o f (2) = 3x2 = 12
x — 2
Jadi : lim f (x) = 12
x — 2
2
x2 + x — 12 x—3
JiKa f(x) =
tentukan : lim f( x )
x — 3
Solusi
„, v x2 + x —12 v g'(x) f(x) = ---o f(x) = f/ y
x — 3
h'(x)
2x +1 1
= 2x +1
lim f(x) o f (3) = 2x + 1 = 7 Jadi
x — 3
3
3x2 + x — 10 x + 2
Jika f(x) =
tentukan : lim f ( x )
x —— 2
Solusi
3x2 + x — 10 x + 2
f(x) =
o f(x)=
g' (x ) 6x + 1
h'(x)
1
= 6x +1
limf(x) o f(2) = 6x + 1 = —11 Jadi
x — 2
lim f (x) = —11
x——2
Sifat-sifat Limit
Jika
2
3
4
dan
= b. serta c adalah konstanta, maka
jirn (f (X) + g(X)) = a + b
lim (cf (x)) = ca
XiXr ^ V
lim (f (X)g(X)) = ab
lim
X —- r.
f(x) ff(*)
untuk b ^ 0
???
1
Teorema
Jika di sekitar bilangan x0 berlaku
5
Jika a = b sehingga
ada
dan limh(x)= limf(x) = limg(x),
x-tx*
Contoh
1
Tentukan : lim (3 x2 — 2x)
x — 2
Solusi
lim (3x2 — 2x)= lim (3x2)— lim (2x)= 3(2)2 — 2(2) = 8
x — 2
Jadi
x — 2
x — 2
lim (3x2 — 2x )= 8
2
Tentukan : lim (50 x2 + 100 )
x — 1
Solusi
lim (50 x2 + 100 )= lim 50 (x2 + 2)= 50.lim (x2 + 2)
x — 1 x—1 x — 1
lim (50x2 +100) = 150
= 50.(12 + 2) = 150 Jadi:
Contoh
3
Tentukan : lim (x2 — 2x + 1)(4x2 + 16 )
x — 2
Solusi :
x — 2
lim (x2 — 2x + 1 \4x2 + 16)o lim (x2 — 2x + 1 ).lim (4x2 + 16)
x — 2 x — 2 " " ^
= ((2)2 — 2(2) + 1 )(2)2 + 16 )= (1 ).(32 )= 32 Jadi: lim(x2 — 2x + 1)(4x2 +16) = 32
x—2
(x3 + 3x2 + 3x + 1)
2
4
Tentukan
lim
x — 0
(2x2 +1)
Solusi :
2
3
2
(x3 + 3x2 + 3x + 1) li™(x + 3x + 3x +1)
lim --;-- o --;-
x—0 (2x + 1) lim(2x2 + 1)
=1
1
(x3 + 3x2 + 3x + 1) lim---= 1
2
x — 0
Jadi
x — 0
(2x2 + 1)
Limit Sepihak
Definisi
Notasi
Fungsi mempunyai limit kiri L ketika x mendekai x0 jika nilai f(x) mendekati L pada waktu x mendekai x0 dari sebelah kiri dimana x < x
iimf ( x ) = L
X i X,
Definisi
Notasi
Fungsi mempunyai limit kanan R ketika x mendekai x0 jika nilai f(x) mendekati R pada waktu x mendekai x0 dari sebelah kanan dimana x > x
iimf ( x ) = R
X i Xn +
Definisi limit berdasarkan limit sepihak :
Jika dan hanya jika lim f (x) = L dan lim f (x) = R
x i a
x i a
adalah ada dan nilainya sama. Jadi lim f (x) = lim f (x)
xia
xia
+
Contoh
1
Tentukan limit fungsi bilangan terbesar di x = 1 : lim [[x]]
x — 1
a
Limit kiri lim [[x]]= 0
f(x) 1
x — 1'
b
Limit kanan lim [[x]]= 1
x — 1+
x
1
Limit kiri ^ limit kanan, maka fungsi f(x) pada x = 1 tidak mempunyai limit
2
f (x) =
x
x
jika x ^ 0
0 jika x = 0 lim f (x ) = —1 dan lim f (x ) = 1
, vn V / x—0 + V 7
x—0—
*i 1 f(x)
A
x
Fungsi f(x) hanya mempunyai limit sepihak pada x = 0 tetapi tidak mempunyai limit pada x = 0.
3
a
Telntukan limit kiri lim etan(x)
n
x i— 2
b
Tentukan limit kanan lim e u
n
X i—+ 2
Solusi
b
n
Untuk — > x > n ,tan( x) > 0 dan lim tan( x) = Maka 2
lim etan(x) = «
n
x i--
2
n
x i—-2
dan
Maka
Karena limit kiri tidak sama dengan limit kanan, maka f (x) pada x = n/2 tidak mempunyai limit.
Limit Fungsi Piecewise
Contoh
f (x) =
• f1 ^ x sin —
V x )
1
jika x ^ 0 jika x = 0
Mempunyai limit 0 pada x=0 walaupun f(x)=1
Contoh
f (x) =
• f 1 ^ x sin —
V x )
0
jika x ^ 0 jika x = 0
Fungsi f(x) tidak mempunyai limit pada x=0 karena ketika x mendekati x=0 fungsi f(x) mempunyai nilai antara -1 dan 1.
Limit Trigonometri
Limit trigonometri yang khas
„ sinx lim-= 1
1 — cosx lim-= 0
x—0 x
Contoh
sin 3 x lim-= 3
x—0 x
2
1 — cos 2 x lim-= 0
x—0 2x
3
.. x — 1 1 — 1 lim--2 = —-2 = 0
x—11 + x 2 1 + 12
4
f
sin
1
V
x
lim—-
x—+ cos2 (x)
sin (1)
+ cos2 (1)
1
5
Tentukan: lim
sin (X2)
Solusi
xi0 x sin (x) sin (x2 ) sin (x2 ) X
X
sin (x )
X'
sin (x )
x i0
>1
6
Tentukan: lim
sin (sin ( x ))
X i0
x
Solusi
sin (sin (x)) sin (sin (x)) sin (x)
x
sin (x )
x
X i0
?>1
7
Tentukan: lim
sin (3 x )
Xi 6x
Solusi
karena
maka
Kontinuitas Fungsi
Definisi
Fungsi f (x) adalah kontinu jika fungsi tersebut mempunyai limit untuk semua titik x atau daerah asalnya. Secara grafis fingsi f(x) dikatakan kontinu apabila Grafik fungsi tersebut berkesinambungan atau tidak patah-patah (terpisah).
Fungsi kontinu
f(x)
f(x) = x3
/ I
/ / J
f
-0.25
f(x) = sin(50x) 0.25
x
Fungsi diskontinu
X
J j 5 4 3 2 1 n J J
7 -5 -3 -1 -1 -2 -3 -4 -5 1 3 57
Kontinuitas fungsi f(x) pada suatu titik x = c mempunyai 3 syarat yang harus dipenuhi:
1
2
3
lim f(x) = L (mempunyai limit)
x ^ c
f (c) = L (mempunyai nilai fungsi) limf(x) = f(c) limit sama dengan nilai fungsi
x ^c
Jika salah satu dari ketiga syarat tersebut tidak terpenuhi maka fungsi f(x) adalah tidak kontinu atau diskontinu.
Jika lim f(x) ^ f(c) maka f(x) adalah diskontinu
x—c
Contoh
1
Evaluasi kontinuitas fungsi f (x) = x + 2 di titik x = 2.
Solusi
Syarat
lim f(x) = lim(x + 2) = 2 + 2 = 4 (mempunyai limit)
x—2
x—2
2
3
f (2) = 2 + 2 = 4 (mempunyai nilai fungsi) lim f(x) = f(2) limit sama dengan nilai fungsi
x—2
Jadi fungsi tersebut adalah kontinu karena memenuhi ketiga syarat kontinuitas.
1
x2 - 4 x - 2
2
Evaluasi kontinuitas fungsi f (x) =
Solusi
Syarat
2
3
di titik x = 2.
(x + 2)(x - 2)
lim f(x) = lim-—-- = x + 2 = 2 + 2 = 4 (mempunyai limit)
x ^2 x ^2 ( x — 2 )
22 — 4 0
f(2) =-= — (tidak terdefinisi/ tidak mempunyai nilai fungsi)
x - 2 0
lim f(x) ^ f(2) limit tidak sama dengan nilai fungsi
x ^ 2
Jadi fungsi tersebut adalah diskontinu di titik x = 2 karena syarat kontinuitas ke 2 dan ke 3 tidak terpenuhi.
3
Evaluasi kontinuitas fungsi f(x)
x2 -1 x +1
2
untuk x ^ -1
untuk x = -1
1
Solusi
Fungsi dievaluasi di titik x = -1
Syarat
lim f (x) = lim x-1 = lim (x + 1^(x—^
xxx +1 x(x +1)
(mempunyai limit, yaitu -2)
= x — 1 = —1 — 1 = —2
2
f (x) = 2 (untuk x = -1 jadi mempunyai nilai fungsi, yaitu 2) f(—1) = 2
3
lim f(x) ^ f(—1) ^—2 ^ 2 limit tidak sama dengan nilai fungsi
x——1
Jadi fungsi tersebut adalah diskontinu di titik x = -1 karena syarat kontinuitas ke 3 tidak terpenuhi.
1
Kontinu Sepihak
Definisi
Fungsi f(x) pada titik x = c adalah kontinu kiri jika dan hanya jika :
lim f(x) = f(c)
x—c
Fungsi f(x) pada titik x = c adalah kontinu kanan jika dan hanya jika :
lim f(x) = f(c)
x—c
Fungsi f(x) pada titik x = c adalah kontinu jika dan hanya jika :
lim f(x) = lint f(x) = f(c)
x—^c x—^c
Contoh
Evaluasi kontinuitas fungsi f(x) = Vx2 — 16 di titik x = -4 dan 4.
Solusi
Untuk x = -4
Untuk x -4 limf (x) = lim ^x2 —16 = tidak _ terdefinisi
a
x^—4 x^—4
Untuk x -4 f () = tidak _terdefinisi
b
Untuk x > -4 lim f (x) = lim Vx2 —16 = terdefinisi
x^—4+ x^—4+
- ada
Untuk x > -4 f(x) = terdefinisi Jadi fungsi tersebut adalah kontinu kanan di titik x = -4
Untuk x = 4
a
Untuk x 4 lim (x) = lim ^x2 -16 = terdefinisi "
x ^ 4"
x ^ 4"
Untuk x 4 f(x)= terdefinisi
ada
b
Untuk x > 4 lim f (x) = lim -fx2^^ = tidak _ terdefinisi
x^ 4+ x^ 4+
Untuk x > 4 f (x) = tidak _terdefinisi
Jadi fungsi tersebut adalah kontinu kiri di titik x = -4
f(x) = 4xr-16
> x
kontinu kanan
kontinu kiri
Slide Matematika dan slide-slide lainnya yang ada di Site SmartStat dapat dipelajari pada tautan di bawah ini:
Daftar Slide Matematika
Daftar Seluruh Slide
Slide lainnya bisa Anda download :di sini